Een Leonardo, twee tantes, drie Rembrandts

lady-with-an-ermine-744x1024Als je van adel bent, zeker in Polen, kun je hele oude tantes hebben. Neem nu Jan Lubomirski-Lanckoroński, sinds vorige week voorzitter van de Stichting der Prinsen Czartoryski. Een van zijn tantes, Izabela Czartoryska née Fleming, leefde tweehonderd jaar geleden (1746-1835). Zij was een vooruitstrevende mecenas en kunstverzamelaar en bracht een legendarische collectie bijeen, met bijvoorbeeld het Landschap met de barmhartige Samaritaan van Rembrandt. Bijzonder, in die tijd, als vrouw. Haar nazaten breidden de collectie verder uit met topstukken als de Dame met de hermelijn van Leonardo da Vinci en het Portret van een jonge man van Rafaēl. Zelf stichtte Izabella in haar buitenverblijf in het Poolse Puławy een van de eerste openbare musea van Europa.

Haar neef en minnaar, koning Stanisław August Poniatowski, was ook een fervent verzamelaar. Vele Europese meesters, waaronder twee schilderijen van Rembrandt – het Meisje in de schilderijlijst en de Geleerde aan de lessenaar – sierden de eregalerij van zijn Łazienkipaleis in Warschau. Net als Izabela droomde hij over het stichten van een openbaar museum, ter ere en glorie van zichzelf en ter educatie van zijn Poolse volk.

De Poolse delingen scheurden beide collecties uit elkaar. Wat de Czartoryski’s konden redden – onder andere de Leonardo, de Rembrandt, en de Rafaël, namen ze met zich mee naar Parijs. Een aantal topstukken uit de verzameling van Stanisław August kwamen door verkoop en vererving terecht bij de familie Lanckoroński, die na de delingen naar Wenen was uitgeweken. In 1878 keerde de verzameling van de Czartoryski’s terug naar Kraków waar ze in een mooi stadspaleisje werden ondergebracht. De Lanckoroński’s bouwden in Wenen hun eigen paleis voor hun alsmaar groeiende kunstcollectie.

Beide verzamelingen, de ene in Kraków, de andere in Wenen, werden in 1939 door de nazi’s geroofd en bestemd voor het Hitlermuseum in Linz. Na de oorlog werden ze gerestitueerd – althans, de werken die werden teruggevonden. De Rafaël van de Czartoryski’s wordt tot op de dag van vandaag vermist.

De Lanckoroński’s, wier paleis in de oorlog in vlammen was opgegaan, borgen hun topstukken op in een kluis van een Zwitserse bank. De verzameling van de Czartoryski’s werd, zoals al het adellijke bezit dat zich binnen de Poolse landsgrenzen bevond, door de communistische machtshebbers genationaliseerd. Noch de Lanckoroński’s, noch de Czartoryski’s zouden terugkeren naar Polen. De Rembrandts van de Lanckoroński’s leidden een verborgen leven in de stikdonkere kluizen. Zelfs kenners meenden dat de schilderijen in de oorlog definitief verloren waren gegaan. De Leonardo en de Rembrandt van de Czartoryski’s werden weer opgehangen in het stadspaleisje. Als je daar een paar złoty betaalde en bereid was om veel te grote vilten sloffen over je schoenen aan te trekken, kon je dat paleisje betreden en urenlang voor de Leonardo of de Rembrandt zitten zonder dat je gestoord werd door andere bezoekers, want die waren er nauwelijks in de jaren tachtig, toen ik in Kraków studeerde. En dat terwijl de Dame met de hermelijn misschien nog wel mooier is dan Leonardo’s veel beroemdere Mona Lisa.

In 1991, een paar jaar na de val van de muur, restitueerde de Poolse staat de collectie Czartoryski aan de rechtmatige erfgenaam, prins Adam Karol Czartoryski. Hij bracht de verzameling onder in een stichting en liet de schilderijen reizen. Het was het begin van de internationale carrière van onder andere de Dame met de hermelijn, die regelmatig in het buitenland te zien was. De Rembrandt logeerde enige tijd in de Leidse Lakenhal, tijdens de tentoonstelling ‘Rembrandts Landschappen’.

Van de Lanckoroński’s was inmiddels nog maar één erfgenaam in leven: Karolina Lanckorońska (1898-2002). Ze had geen kinderen en maakte in 1994, toen de laatste Russische troepen Polen hadden verlaten, een groots gebaar: ze schonk de hele familiecollectie aan het Poolse volk. De twee Rembrandts beleefden hun internationale coming out, waren te zien in Berlijn en Amsterdam, en kregen een vaste plek in het Koninklijk Paleis in Warschau.

En nu, op een van de laatste dagen van 2016, is ook de verzameling Czartoryski in de handen van de staat overgegaan. De verzameling werd voor een schijntje (100 miljoen euro) van de marktwaarde (meer dan twee miljard euro) door de Poolse staat van de Czartoryski’s gekocht. Zowel de Poolse minister van Cultuur als prins Adam Karol noemen de transactie een ‘schenking’. Volgens Jan Lubomirski-Lanckoroński is gehandeld naar de wensen van zijn tante, Izabela Czartoryska. ‘Zij zou gelukkig zijn te weten dat de werken nu aan het Poolse volk behoren’, zei hij. Zou tante Izabela de werken inderdaad ‘aan het volk’ hebben verkocht? Of zou ze haar verzameling, want noblesse oblige, hebben geschonken? En is het wel ethisch dat de staat miljoenen geld uitgeeft voor de aankoop van een collectie, terwijl ze verder zo weinig geld beschikbaar maakt voor cultuur? Een fijn gespreksonderwerp aan heel wat Poolse keukentafels.

De andere tante van Jan, tante Karolina, schonk niet alleen haar collectie aan het Poolse volk. Als allerlaatste nog levende telg van het geslacht Lanckoroński wilde ze ook de familienaam voor de toekomst bewaren. En daarom gaf ze die naam aan haar enige bloedverwant, het achter- achterkleinkind van haar tante, die nu twee adellijke achternamen heeft: Lubomirski-Lanckoroński.

Aan die twee nogal eigenwijze, zeer gedetermineerde tantes van Jan, Izabela en Karolina, hebben we het te danken dat we in Polen drie Rembrandts en een Leonardo kunnen bewonderen, en nog veel en veel meer beeldschone schilderijen, tekeningen, prenten en oude handschriften (en tapijten, Turkse tenten, harnassen, porseleinen serviezen en wat je nog maar meer kunt verzamelen op uitgestrekte landgoederen en niet is geroofd door de Russen, bolsjewieken, Sovjets, of nazi’s).

Als 2016 het jaar was van de ene tante, Izabella Czartoryska, dan wordt 2017 het jaar van de andere, Karolina Lanckorońska. Of, nou ja, misschien 2018. Let maar op, mijn derde boek.

Advertenties

Een gedachte over “Een Leonardo, twee tantes, drie Rembrandts

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s